De renaissance van de kakofonie in de Arabische wereld.
De meest controversiële mediagigant ter wereld, de Australiër Rupert Murdoch, heeft met een Saudische tycoon de handen in elkaar geslagen om satelliettelevisie te gaan maken in het Midden-Oosten. Is er nog plaats naast de honderden satellietzenders die de regio al telt?
Ze zijn nog niet zo oud, de Arabieren die zich de oude tijden nog herinneren - de tijden van nauwelijks vijftien jaar geleden. Heel Egypte keek naar de bloedloze Egyptische staatstelevisie, in Syrië konden ze naast de eigen staatszenders via de antenne nog net de staatstelevisie van buurland Jordanië ontvangen, en in Saudi-Arabië kwam nauwelijks iemand anders op het scherm dan predikende religieuzen.
Het Midden-Oosten heeft in die jaren een technologiesprong gemaakt: terwijl er nooit echt werk is gemaakt van een kabelnetwerk, kijken de 300 miljoen inwoners van de regio nu via bossen van schotelantennes vooral naar de bijna zeshonderd Arabische satellietzenders die de regio bedienen.
Het bekende Al-Jazeera veroorzaakte sinds 1996 een ware nieuwsrevolutie vanuit het eilandstaatje Qatar, met het geld van de emir daar. Sinds drie jaar heeft de zender ook zijn eigen Engelstalige nieuwskanaal, Al-Jazeera International, dat rechtstreeks de BBC en CNN concurrentie aandoet en onder meer ook in Vlaanderen via Telenet te bekijken valt.
In 2003 kreeg de Arabische Al-Jazeera concurrentie van Al-Arabiya, een zender met zetel in het glamoureuze Dubai en geld vanuit het strakke Saudi-Arabië. Vorig jaar mocht Al-Arabiya exclusief de Amerikaanse president Barack Obama interviewen. Abu Dhabi TV toverde zich tijdens de Amerikaanse invasie van Irak in 2003 een tijdlang succesvol om in een 24-uurs-nieuwszender. De Libanese Hezbollah heeft haar eigen strijdbare anti-Israëlische Al-Manar TV, en verder valt er in het Midden-Oosten alles te bekijken, van luchtig Libanees entertainment met schaarsgeklede dames en wapperende haren tot starre Saudische religieuze zenders die de kijkers bekogelen met preken en dames in het zwart.
Voeg daarbij de internationale nieuwszenders als CNN, de BBC, Deutsche Welle, France 24 en zelfs China Central TV - op CNN na hebben zij ook allemaal nieuwsuitzendingen in het Arabisch - en het plaatje wordt erg kleurrijk.
‘Satelliettelevisie heeft het Midden-Oosten ingrijpend veranderd’, zegt Adel Iskandar, docent Media aan de prestigieuze Amerikaanse Georgetown universiteit en zelf van Egyptische afkomst. ‘Vroeger konden de regimes in het Midden-Oosten eenvoudigweg de nieuwsstroom sturen via hun eigen staatszenders. Nu is, met meer dan vijfhonderd satellietkanalen, zowel informatie als entertainment een zaak van concurrentie op het scherp van de snee. Behalve op de Amerikaanse kabelmarkt is er in de laatste twintig jaar nergens zo’n proliferatie geweest van nieuwe kanalen als in de Arabische wereld. Er is zo’n aanbod aan stemmen, opinies en invalshoeken dat je er haast duizelig van wordt. De renaissance van de kakofonie in het Midden-Oosten, noem ik het soms. De exclusieve relatie tussen de regeringen en hun bevolking is daardoor erg wankel geworden: er is nu altijd Arabisch nieuws met een andere blik, vanuit een oncontroleerbaar buitenland.’
Oscar-uitreiking
Iskandar was vorige week een van de sprekers op het Arab Media Forum in Dubai, sinds negen jaar de jaarlijkse hoogmis van de Arabische mediawereld, georganiseerd door de Dubai Press Club. In de glamoureuze setting van het Atlantis Hotel, op het kunstmatige eiland Palm Jumeirah, discussieerden tweeduizend deelnemers erg openlijk over nieuwe kansen en oude censuur, over de proliferatie van nieuws en de clash met vermeende ‘traditonele waarden’. Daarbij kwam vaak een generatiekloof naar boven. Oudere sprekers waarschuwden voor een ‘verwestersing’ van de Arabische samenleving en de bedreiging van het Arabisch door het Engels, terwijl de jonge generatie een open blik op de wereld etaleerde.
Hoogst symbolisch ging de prijs voor ‘Jong Talent’, in de aansluitende Oscar-achtige ceremonie van de Arab Journalism Awards, naar een moedige jonge journaliste en schrijfster uit Gaza, Asmaa al-Ghoul (28). De kleine jonge vrouw met een grote wilskracht kreeg de hoge onderscheiding voor haar artikels die de Israëlische aanval op en boycot van Gaza aanklagen, maar waarin ze evenzeer sneert naar de Hamas-strijder die het zelfs tijdens de Israëlische bombardementen nodig vond haar te berispen omdat ze geen hoofddoek draagt.
‘Ik had nooit gedacht dat ik deze prijs zou winnen’, zei Al-Ghoul in een gesprek met De Standaard. ‘Gaza en Hamas liggen gevoelig in de Arabische wereld, omdat onze situatie zo precair is. Daarom vind ik het veelzeggend dat net ik de hoogste Arabische mediaprijs voor jong talent krijg. Ik lijd zowel onder de Israëlische politiek als onder het toenemende conservatisme van overheidswege in de Gazastrook. Zo’n onderscheiding is voor mij een enorme steun in de rug. Ik zou nergens anders willen leven dan in Gaza, ondanks alle doden en alle miserie, maar dat betekent niet dat ik niet voor mijn rechten mag opkomen.’
Ministerie van Informatie
Niet dat de opkomst van de nieuwe media en de nieuwe stemmen altijd probleemloos verloopt. De meeste Arabische regeringen leggen hun eigen pers nog altijd strikte beperkingen op, vaak via een ‘ministerie van Informatie’ en doorgaans vage mediawetten, die als een zwaard van Damocles boven de lokale journalisten hangen. Zelfcensuur is vaak het gevolg. De satellietzenders zijn daarin vrijer, maar zij krijgen vaak het verwijt dat ze kritisch zijn voor iedereen, behalve voor het land waar ze zelf zijn gevestigd. Zo wordt Al-Jazeera verweten vaak erg kritisch te zijn voor Saudi-Arabië en Egypte, maar in mindere mate voor het eigen Qatar. Het Saudische Al-Arabiya neemt dan weer net graag Qatar op de korrel.
‘In vele landen wordt de lokale pers nog vrij strikt aan de lijn gehouden’, zegt Adel Iskandar van Georgetown University. ‘Maar ook daarin zitten verschillen. De grootste mediavrijheid noteren we nu in Libanon, Egypte en Koeweit. Maar ook elders kunnen de regeringen de satellietzenders buiten hun grenzen veel moeilijker onder druk zetten.’
‘Er zijn pogingen geweest om op diplomatiek niveau afspraken te maken om de kritiek van de satellietzenders te beperken, onder meer via een ‘Arabisch charter’, maar in de praktijk zonder veel resultaat’, aldus Iskandar. ‘Bij sommige vernieuwers heerst nochtans nog altijd de angst dat de Arabische regeringen toch één lijn vinden en zo de zogenaamde satellietrevolutie de das zouden omdoen. Maar waarschijnlijk is alles al te ver geëvolueerd om nog de klok te kunnen terugdraaien. Zelfexpressie is plots een industrie geworden. Nooit waren er zoveel jonge Arabieren die van media, communicatie en journalistiek hun beroep hebben gemaakt - al die honderden satellietzenders hebben immers talent nodig. Vroeger moest je in het Midden-Oosten dokter, ingenieur of advocaat worden om je ouders tevreden te houden. Nu wordt de journalistiek een competitief beroep. Overal in de regio schieten de opleidingen journalistiek als paddenstoelen uit de grond om aan de immense vraag te voldoen. We hebben het hier over samenlevingen waar je tot voor kort niet echt werd gestimuleerd om in het openbaar je mening te zeggen.’
Enter Rupert
Die hele evolutie is ook de machtigste mediamens ter wereld niet ontgaan: Rupert Murdoch (79), die met zijn News Corporation onder meer het Amerikaanse Fox News en het Britse Sky TV lanceerde, en in de krantenwereld de Londense Times en de Wall Street Journal in zijn portefeuille heeft zitten. Op het Arab Media Forum in Dubai was de komst van Murdoch een van de populaire wandelgangengesprekken. Murdoch heeft namelijk onlangs 9,1 procent gekocht van de Rotana-groep van de Saudische prins Alwaleed Bin Talal, de rijkste Arabier ter wereld.
Alwaleed, die geldt als een hervormer en die vorig jaar ook onze prins Filip vergastte op een diner in de Saudische hoofdstad Riyad, heeft al jarenlang aandelen in internationale topbedrijven als Apple, Citibank, de Four Seasons hotelgroep, en zelfs Eurodisney. Nu lijkt hij met Murdoch een strategisch bondgenootschap te zijn aangegaan om een media-imperium uit te bouwen.
Die keuze is op zijn minst opmerkelijk te noemen. Murdochs Fox News is de vaandeldrager van conservatief Amerika: de zender liep bij de invasie van Irak als het ware voor de Amerikaanse troepen uit - geen populair gegeven in de Arabische wereld. Dat Arabieren, moslims en terroristen onderscheiden begrippen zijn, heeft de zender ook nooit echt begrepen. Fox en Murdochs kranten zijn bovendien hardnekkige aanhangers van Israël, welke politiek daar ook wordt gevoerd - evenmin iets waarover een Arabisch publiek gaat juichen.
‘Het grote mysterie is wat Murdoch in het Midden-Oosten wil gaan doen’, zegt Adel Iskandar van Georgetown. ‘Fox News wordt hier uitgezonden via de satelliet en wordt absoluut verafschuwd door het publiek: de zender heeft veel kwaad berokkend aan het Amerikaanse imago in de regio. Als Murdoch en Alwaleed een nieuwe Arabische nieuwszender willen creëren, is er bovendien het probleem dat er in de nieuwssector nauwelijks nog een gat in de markt te vinden is: voor het hele gamma van ultra-anti-Amerikaans tot ultra-pro-Amerikaans, met alles daartussen, zijn er in het Midden-Oosten al nieuwskanalen op de satelliet. Tenzij hij het nieuws naakt wil laten presenteren, kan hij nauwelijks nog iets baanbrekends bijdragen. Mijn vermoeden is dat hij meer voor entertainment zal gaan.’
Dopen in de Jordaan
Het lijkt Murdoch traditiegetrouw nochtans menens. In maart kondigde hij hoogstpersoonlijk op een mediaforum in Abu Dhabi aan dat hij een deel van het hoofdkwartier van News Corporation vanuit New York naar de hoofdstad van de Verenigde Arabische Emiraten gaat verhuizen. Ietwat bizar is het feit dat hij onlangs zijn jonge dochters, van acht en zes, liet dopen in de rivier de Jordaan, op de plek waar ook Jezus Christus werd gedoopt. Tegen zijn reputatie in reisden Murdoch en zijn familie niet langs Israël naar de Jordaan, maar via Jordanië aan de andere oever, waar ze zich lieten rondleiden door de glamoureuze koningin Rania.
Of Murdoch ideologisch het geweer van schouder heeft veranderd, valt af te wachten. Een meer waarschijnlijke verklaring voor zijn belangstelling ligt in het feit dat het Midden-Oosten een prille markt is die 300 miljoen consumenten telt, van wie 65 procent jonger is dan 25 jaar. Het consultancybedrijf Booz & co schatte onlangs dat de inkomsten van mediabedrijven in de regio in de komende vier jaar zullen stijgen naar 26 miljard dollar, bijna een verdubbeling tegenover vandaag.
Voor Murdoch valt er alvast een les te trekken uit een ander Amerikaans avontuur in het Midden-Oosten. In de nasleep van de invasie in Irak richtte de regering-Bush de satellietzender Al-Hurra (‘De Vrije’) op, die volgens Bush de Arabieren zou vertellen hoe de wereld echt draait en zo ‘zal klieven doorheen de barrières van de haatpropaganda’. Zes jaar en 650 miljoen dollar later bereikt Al-Hurra in het Midden-Oosten een kijkerspercentage van één procent.
Bron de standaard.online